De Cirksena's in Oost-Friesland

 

Cirksena is een Oost-Fries geslacht dat zijn wortels heeft in Greetsiel. Leden van het geslacht hebben een grote rol gespeeld in de geschiedenis van Oost-Friesland. De Cirksena's brengen het tot graaf, later rijksvorst in het Heilige Roomse Rijk. Hun streven om geheel Friesland onder hun gezag te brengen blijkt uiteindelijk te hoog gegrepen.

 

 


Het Cirksena-Mausoleum in Aurich

Foto boven: Het Cirksena-Mausoleum in Aurich

De Cirksena's zijn oorspronkelijk een van de vele hoofdelingengeslachten in Oost-Friesland. Net als de Groninger Ommelanden en Westerlauwers Friesland kent Oost-Friesland in de Middeleeuwen geen effectieve landsheer. Het ontbreken van een landsheer in deze streken staat ook bekend als de Friese Vrijheid. Zonder enige vorm van centraal gezag vindt bestuur alleen op lokaal niveau plaats. Daarbij hebben oorspronkelijk alle vrije boeren een aandeel in het bestuur, maar in de loop van de tijd weten de rijkere geslachten een groter aandeel te verwerven. Geslachten die het in een heel dorp voor het zeggen weten te krijgen, worden op den duur aangeduid als hoofdeling. Anders dan de traditionele feodale heer dankt de hoofdeling zijn positie dus niet aan een benoeming van hogerop, maar aan zijn eigen lokale machtsbasis.

Voor sommige hoofdelingen houdt de horizon niet op bij de grens van het dorp. Door huwelijk en machtsvertoon kan een grotere machtsbasis bereikt worden. Het eerste geslacht dat aanspraak lijkt te maken op alleenheerschappij in heel Oost-Friesland is het geslacht Tom Brok. De aspiraties van Tom Brok lopen uiteindelijk stuk op het verzet van de hoofdeling Focko Ukena, die niet alleen bezittingen in Oost-Friesland heeft, maar ook kan beschikken over steun in de Ommelanden. Ukena op zijn beurt loopt in Oost-Friesland vast op een verbond van hoofdelingen onder leiding van Edzard Cirksena. Cirksena wordt vervolgens door de stad Hamburg het bestuur van de stad Emden gegeven, een stad die tot dan, 1439 feitelijk een Hamburgs protectoraat is. De familie Cirksena zal Emden tot 1595 beheersen.

 

Het oorspronkelijke geslacht Cirsena, afkomstig uit Berum is dan in de mannelijke linie al uitgestorven. Edzard is gehuwd met een dochter uit dat geslacht, ook de tweede echtgenote van zijn vader is een dochter uit het oorspronkelijke geslacht. Zowel Edzard als zijn halfbroer Ulrich nemen de naam Cirksena aan. Na het kinderloze overlijden van Edzard erft Ulrich alle familiebezittingen, die hij door twee gunstige huwelijken nog weet uit te breiden. Ulrich wordt in 1464 door keizer Frederik III in de gravenstand verheven.Het belangrijkste lid uit het huis Cirksena is Edzard de Grote (1462–1528). Tijdens zijn bewind heeft het graafschap zijn grootste omvang, Edzard weet zelfs tijdelijk de Ommelanden en de stad Groningen te beheersen, hij streeft naar heerschappij over heel Friesland, maar loopt stuk op de positie van eerst de hertog van Saksen en later de keizer zelf, die als heer van alle Nederlanden geen partij voor Edzard is.In 1654 wordt de regerende Cirksena Enno Lodewijk door de keizer in de vorstenstand verheven. De laatste mannelijke nakomeling van Ulrich I, Karel Edzard sterft in de nacht van 25 op 26 mei 1744. Het graafschap wordt vervolgens in bezit genomen door Frederik de Grote.

 


Opschrift op het mausoleum te Aurich.
Gedenkplaat op het Mausoleum in Aurich.

De Cirksena's in Rietberg
Van 1581 tot 1699 is een lid van het geslacht Cirksena ook heerser over het Graafschap Rietberg. Graaf Enno III huwt de Rietbergse erfdochter Walburg von Rietberg en regeert over Rietberg in een personele unie met Oost-Friesland. In 1600 staat hij het graafschap echter af aan zijn dochter Sabine Catharina. Deze huwt na pauselijke dispensatie met haar oom Johan III. Zowel Johan als Sabina zijn katholiek, terwijl de Oost-Friese graven alle protestants zijn. De laatste mannelijke nakomeling van het huis Cirksena in Rietberg is graaf Ferdinand Maximilian sterft in 1687. Zijn erfdochter Maria Ernestine Francisca huwt in 1699 Maximilian Ulrich van Kaunitz.

 


Wapen
Het wapen van de familie Cirksena bestaat uit een gekroonde gouden Adelaar. Dit motief is terug te vinden in meerdere verwante wapenschilden. In 1625 laat graaf Rudolf Christiaan het wapen van het graafschap vastleggen. Hier siert de adelaar het voornaamste wapenveld: linksboven. Het oude grafelijke wapen is tot op heden in gebruik als wapen voor Oost-Friesland.De bovenste helft van het wapen van Emden kent ook de Cirksena-adelaar. De Cirksena's resideren tot de Emder Revolutie in 1595 in de stad Emden. Ook Delfzijl heeft het Cirksenawapen in zijn stadswapen opgenomen. Dit gaat terug tot de heerschappij van Edzard de Grote over Groningen. In het wapen van het Landkreis Aurich, de residentie van de Oost-friese graven is de Cirksena-adelaar terug te vinden, net als in het wapen van de gemeente Krummhörn, waar de Cirksena's oorspronkelijk vandaan komen.

Door de band met het graafschap Rietberg is het embleem van de Cirksena's ook terug te vinden in het wapen van Rietberg. Door de verbinding van Oost-Friesland en Rietbergs is de Cirksena-adelaar ook, zij het in omgekeerde kleuren, zwart op gouw in plaats van goud op zwart, in het wapen van het vorstendom Liechtenstein te vinden: Gundacker von Liechtenstein huwt de tweede dochter van graaf Enno III en Walburg van Rietberg, Agnes Cirksena, en maakt via die band aanspraak op het graafschap Rietberg.De naam Cirksena is van Friese oorsprong en komt tot op heden als familienaam veelvuldig voor in Oost-Friesland. De naam is mogelijk afgeleid van de voornaam Tzirk.

 

 

Wapens

 

xx

 

 

Wapen Cirksena

xx

 

Wapen van Oost-Friesland

xx

 

Wapen van Emden

xx

 


Wapen van Delfzijl

 

xx

 

Wapen van het Landkreis Aurich

xx

 

Wapen van Liechtenstein

xx

 

 

Wapen van Kaunitz-Rietberg

 

xx

 

 


Wapen van Krummhörn


 


De graven van de Cirksena's zijn goed bewaard gebleven in Het Cirksena-Mausoleum in Aurich (zie foto rechtsboven). Adaar liggen verschillende Cirksena's in hun kist opgebaard. Ook bevindt zich daar een graf waarin 14 kinderen liggen begraven. Daarbij gaat het voornamelijk om doodgeboren kinderen van Georg Albrecht en Christiaan.


'Das Schloss in Aurich, 1447 erbaut als Wohnsitz der Cirksenas, 1852 abgerissen. (Bild : nach einem Stich von W. Blieding)'.
Het kasteel van Aurich.

Het kasteel van Aurich
Waar tegenwoordig een kasteel staat, heeft vroeger de waterburcht van de Cirksena's gestaan. Deze burcht is in 1447 gebouwd en wordt tussen 1851 en 1855 afgebroken in opdracht van koning Georg V van Hannover. Er wordt weer herbouwd en zo onstaat het huidige kasteel. Na 1879 neemt het 'Landgericht' het gebouw over en wordt er een districskantoor in gevestigd. Op de afbeelding links is het kasteel goed te zien, zoals deze in 1477 is gebouwd als woonzetel van de Cirksena's. Het wordt in 1852 afgebroken. De tekening is gemaakt naar een gravure van W. Bieding. In Enno II Cirksena van Oost-Friesland zijn meer afbeeldingen van het gebouw geplaatst.

 

 

 

Stamlijn van het geslacht Cirksena

 

Deze lijst van Cirksena bevat een overzicht van de verwantschap van de Oost-Friese leider-, Reichgrafens- en Reichsfürstengeschlechtes van Cirksena.

 

 

  1. Edzard II van Appingen-Greetsiel trouwt Doda tom Brok

    1. Enno Cirksena (c. 1380; † c. 1450), trouwt I) ???; trouwt (II) Gela Syardsna van Manslagt

      1. (I. Edzart († 1441) trouwt (I) Moeder Ennosna († 1438); trouwt (II) Frouwe (Sydzena) van Berum)

      2. (I. Doda (b.c. 1408; † 1478), trouwt Redward von Westerhusen

      3. (II.) Ulrich I. (Oost-Friesland) (geboren rond 1408 in het noorden; † 25 of 26 september 1466), trouwt Theda Ukena (b. 1432; † 16 november 1494)

        1. Heba (18 november 1457; † 1476), trouwt graaf Erich I van Schaumburg-Pinneberg

        2. Gela (geboren 1458; † 1497)

        3. Enno I (* c. 1460; † (verdronken) 19 februari 1491)

        4. Edzard (januari 1462; † 14 februari 1528), trouwt 1498 Elisabeth Gräfin von Rietberg

          1. Gehla Ahlrica (-1559), trouwt 1549 Alricus von Schatteburg (b. 1488/1490; † 1570)

            1. Ybelingh (1559-)

          2. Enno II  ( -1540), trouwt 6 maart 1530  Anna von Oldenburg (geboren op 14 november 1501; † 24 september 1575) 1528-1540

            1. Elisabeth (1531-1555), trouwt 1553 Graaf Johannes II van Schaumburg-Pinneberg

            2. Edzard II (geboren op 24 juni 1532; † 1 maart 1599), trouwt 1 oktober 1559 Catharina van Zweden (geboren op 6 juni 1539; † 21 december 1610)

              1. Margaret (22 november 1560; † 8 september 1588)

              2. Anna (26 juni 1562; † 21 april 1621), trouwt (I) 1583 keurvorst Lodewijk VI van het Palts (1539-1583); trouwt (II) 1585 Markgraaf Ernst Friedrich von Baden-Durlach (1560-1604); trouwt (III) 1617 Julius Heinrich van Saksaxe-Lauenburg (1586-1665)

              3. Enno III (b 30 september 1563; † 19 augustus 1625), graaf van Oost-Friesland (1599-1625), trouwt (I) 1581 Walburgis, Gravin van Rietberg (1556-1586); trouwt (II) 1598 Anna van Holstein-Gottorp (1575-1625)

                1. (I. Sabina Catharina (1582-1618), trouwt haar oom John III van Oost-Friesland in 1601 (1566-1625)

                2. (I. Agnes (1584-1616), trouwt 1603 Prins Gundaker van Liechtenstein (1580-1658)

                3. (I. Johann Edzard (1586-1586)

                4. (II.) Edzard Gustav (1599-1612)

                5. (II.) Christina Sophia (1609-1658), trouwt 1632 in Aurich Landgrave Filips van Hessen-Butzbach (1581-1643)

                6. (II.) Anna Maria (1601-1634), trouwt 1622 in Hertog Vörde Adolf Friedrich I (Mecklenburg) (1588-1658)

                7. (II.) Rudolf Christian (25 juni 1602; † 16 april 1628), graaf van Oost-Friesland (1625-1628)

                8. (II.) Ulrich II (6 juli 1605; † 1 november 1648), graaf van Oost-Friesland (1628-1648); trouwt 1631 Juliana von Hessen-Darmstadt (Brandenburg, 14 april 1606; † 15 januari 1659), dochter van Lodewijk V van Hessen-Darmstadt en Magdalena van Brandenburg (7 januari 1582; † 4 mei 1616)

                  1. Enno Ludwig (29 oktober 1632; † 4 april 1660), trouwt 7 november 1656 Justine Sophie von Barby (14 april 1636; † 12 augustus 1677)

                    1. Juliane Louise (16 november 1657; † 30 oktober 1715)

                    2. Sophie Wilhelmine (17 oktober 1659; † 4 februari 1698) trouwt 7 december 1695 Christian Ulrich I von Württemberg-Öls (9 april 1652; † 5 april 1704)

                  2. Georg Christian (6 februari 1634; † 6 juni 1665) trouwt 10 mei 1662 Christine Charlotte van Württemberg (21 oktober 1645; † 16 mei 1699)

                    1. Christian Eberhard (1 oktober 1665; † 30 juni 1708) trouwt 3 maart 1685 Eberhadine Sophie zu Oettingen-Oettingen (geboren op 16 augustus 1666; † 30 oktober 1700)

                      1. Leopold Ignaz ( 10/20 februari 1687; † 11/21 juni 1687)

                      2. Christina Sophia ( geboren op 16 maart 1688; † 31 maart 1750) trouwt 31 december 1728 Prins Friedrich Anton (Schwarzburg-Rudolstadt) (geboren op 14 augustus 1692; † 1 september 1744)

                      3. Marie Charlotte ( 10 april 1689; † 9 december 1761) trouwt 10 april 1709 Graaf Friedrich Ulrich (Cirksena) (1667-1710), Nederlandse luitenant-generaal

                      4. Georg Albrecht (13 juni 1690; † 11 juni 1734) trouwt (I) Christine Louise von Nassau-Idstein; trouwt (II) Sophie Caroline von Brandenburg-Kulmbach († 1760)

                        1. Georg Christian (13 oktober 1710 †)

                        2. Henriette Charlotte, geboren op 13 oktober 1711, † 20 oktober 1711

                        3. Karl Christian (4 januari 1715; † 13 juni 1715)

                        4. Carl Edzard (18 juni 1716; † 25 mei 1744) trouwt 25 mei 1734 Sophie Wilhelmine von Brandenburg-Kulmbach-Bayreuth

                          1. Elisabeth Sophie Magdalena (5 december 1740; † 14 juni 1742)

                      5. Ulrich Friedrich, geboren op 18 juli 1691; † 21 september 1691)

                      6. Karl Enno,, 25 december 1692; † 3 augustus 1709

                      7. Friederike Wilhelmine (4 oktober 1695; † 29 juli 1750)

                      8. August Enno (13 februari 1697; † 3 augustus 1725)

                      9. Juliana Luise (13 juni 1698; † 6 februari 1740) trouwt 17 februari 1721 Joachim Friedrich von Holstein-Plön (1668-1722)

                      10. Christiane Charlotte (17 september 1699; † 23 augustus 1733)

                  3. Edzard Ferdinand (12 juli 1636; † 1 januari 1668) trouwt 22 juli 1665 Anna Dorothea Gravin van Criechingen († 20 mei 1705)

                    1. Edzard Eberhard Wilhelm (28 juni 1666; † 25 juni 1707) trouwt 1701 (morg.) Sophia Maria Föltin

                    2. Friedrich Ulrich (Cirksena) (1667-1710), Nederlands luitenant-generaal trouwt 1709 Marie Charlotte van Oost-Frisia (10 april 1689; † 9 december 1761), dochter van prins Christian Eberhard (Oost-Frisia) (1665-1708)

                      1. Christine Louise ( 1 februari 1710; † 12 mei 1732) trouwt 14 augustus 1726 Johann Ludwig von Wied-Runkel (geboren op 30 mei 1705 † 18 mei 1762)

              4. Johannes III (b 1566; † 23 januari 1625), trouwt 1601 Gravin Sabina Katharina von Rietberg (1582-1618), erfgename van Rietberg (zie hierboven)

                1. Edzard (1602-1603)

                2. Anna Walburgis (1603-1604)

                3. Catharina Maria (1604-...), trouwt Markies von Warenbon

                4. Ernst Christoph (1606-1640), Graaf van Rietberg, Vice Marshal, trouwt Albertine Maria Markiezin de St. Martin

                5. Enno Philipp (1608-1636), hond van Keulen, Straatsburg en Paderborn

                6. Leopold (1609-1635), hond van Keulen, Straatsburg en Paderborn

                7. Walburgis Maria (1612-1613)

                8. Ferdinand Franz (1613-1648), hond van Keulen, Maagdenburg, Straatsburg en Halberstadt

                9. Clara Sophia (1615-...)

                10. Anna Clara (1616-...)

                11. Johann (1618-1660), graaf van Rietberg, trouwt Anna Catharina Gravin van Salm-Reifferscheidt (4 november 1624; † 6 november 1691)

                  1. Marie Leopoldine, († 6 mei 1718) trouwt 31 december 1686 Albrecht Oswald III. Graaf von Bergh-s'Herrenberg (5 september 1646; † 20 juni 1712)

                  2. Frederik Willem I van De Europese Volkspartij (16 september 1650; † 7 oktober 1677), graaf van Rietberg (1660-1677),

                  3. Franz Adolf † 1690, Graaf van Rietberg

                  4. Ferdinand Maximiliaan I(8 mei 1653; † 10 juni 1687) graaf van Rietberg (1677-1687); trouwt 4 oktober 1685 gravin Johanna Franziska zu Manderscheid-Blankenheim (26 september 1663; † 24/29 april 1704)

                    1. Maria Ernestine Franziska, gravin van Rietberg, (1 augustus 1686; † 1 januari 1758); trouwt 6 augustus 1699 Graaf Maximiliaan Ulrich von Kaunitz (27 maart 1679; † 10 september 1746)

                  5. Bernhardine Sophie, Abtissin in Essen (1691-1726)

              5. Christoph (1569-1636), Spaanse gouverneur van Luxemburg trouwt 1613 Lambertine de Ligne (1593-1651)

              6. Edzard (1571-1572)

              7. Elizabeth (1572-1573)

              8. Sophie (1574-1630)

              9. Karl Otto (1577-1603)

              10. Maria (1582-1616), trouwt 1614 Hertog Julius Ernst (Braunschweig-Dannenberg) (1571-1636)

            3. Hedwig (1535-1616), trouwt 1562 Hertog Otto II van Brunswick-Harburg

            4. Anna (1534-1552)

            5. Christopher (1536-1566)

            6. Johannes II (1538–1591)

          3. Johannes I,'Graaf van Falkenburg' (1506-1572), trouwt 1538 Dorothea van Oostenrijk (von Habsburg), minnares van Falkenburg, Durbuy en Dalem, biologische dochter van Maximiliaan Keizer I en Anna Gravin van Helfenstein

            1. Maximiliaan van Oost-Friesland, graaf van Falkenburg (°1542), trouwt 1564 Barbara de Lalaing, gravin van Hoogstraeten, dochter van Filips de Lalaing en Anna von Rennenberg

              1. Ludewike (Luise) († 1607) trouwt Eberhard van Barbanon, Vicomte d'Aure († 1608)

              2. Dorothea trouwt Jakob t'Serclaes Graaf van Tilly, broer van generaal Johann Tilly

                1. Werner t'Serclaes Graaf van Tilly (c. 1595-1651), leidde onder andere de titel 'Graf von Ostfriesland'

              jongste dochter, trouwt Jodocus von Bronckhorst en Batenburg

        5. Uko (1463-1507)

        6. Almuth (1465-1522/1523)

      4. (II.) Tiadeke (Tiadeke)

      5. (II.) Adda, trouwt Lütet II. Manninga van Lütetsburg en Pewsum zu Loquard en Bergum

      6. (II.) Frouwa (Frouwa)

      7. (II.) Ocka (Ocka)

 

 

Belangrijke opmerking

 

De onderstaande artikels staan in chronologische volgorde. Indien er twee datumreeksen staan, zoals 1460-1491) (1466-1491), betekent de eerste reeks geboorte- en sterfjaar en de tweede reeks de 'regeerperiode'.

 

Het eerste verhaal over Focko Ukena betreft niet een Cirksena, maar gaat over een geslacht waarmee de Cirksena's in de beginfase oorlog zijn. Het tweede artikel, 'De Cirksena's in Oost-Friesland' is een algemeen verhaal over het geslacht Cirksena. Als je alle artikels wilt lezen, ze volgen op elkaar en onderaan elk artikel staat een link naar het vorige én het volgende artikel. De hele reeks is van belang voor veel genealogen omdat veel vorstenhuizen (o.a. ons Koninklijk Huis), maar ook veel mensen in het noorden van ons land, afstammen van de Cirksena's.
In de bovenstaande stamlijn zijn verreweg de meeste Cirksena's opgenomen, maar alleen de belangrijkste zijn onderstaan beschreven.

 

 

 

 

 

  Gerelateerde artikels:  
  Voorafgaand artikel Fokko Ukena, Napoleon in zakformaat (1365-1437)
  Volgend artikel Ulrich I Cirksena van Oost-Friesland (1441-1466), huwt met een Theda Ukena!

 

 

 

Het huis Cirksena:

 

Gerelateerde artikelen:  
  Ulrich I Cirksena van Oost-Friesland (1441-1466), huwt met een Ukena.
  Enno I van Oost-Friesland (1460-1491) (1466-1491)
  Edzart I Cirksena van Oost-Friesland (1461-1528) (1492-1528)
  Enno II Cirksena van Oost-Friesland (1505-1540) (1528-1540)
  Anna van Oldenburg (1501-1575) (1540-1558)
  Johan I van Oost-Friesland (1506-1575) (niet regerende graaf)
  Christoffel Cirksena van Oost-Friesland (1536-1566) (niet regerend)
  Johan II Cirksena van Oost-Friesland (1538-1591) (1561-1591 mede regerend)
  Edzart II Cirksena van Oost-Friesland (1532-1599) (1540-1599)
  Christoph Gretsil Cirksena (1569-1636) (stadhouder van Luxemburg)
  Jan III van Rietberg (1566-1625) (veldheer)
  Enno III van Oost-Friesland (1563-1625) (1599-1625)
  Rudolf Christiaan van Oost-Friesland (1602-1628) (1625-1628)
  Ulrich II van Oost-Friesland (1605-1648) (1628-1648)
  Enno Lodewijk van Oost-Friesland (1632-1660) (1648-1660)
  Georg Christiaan van Oost-Friesland (1634-1665) (1660-1665)
  Christiaan Everhard van Oost-Friesland (1665-1708) (1665-1708)
  Georg Albrecht van Oost-Friesland (1690-1734)
 

Karel Edzart van Oost-Friesland (1716-1744) (1734-1744)

 

  Frederik II of Frederik de Grote van Pruisen (géén Cirksena)

 

 

Bronnen:


1. Die Begründung der Erstgeburtsnachfolde im ostfriesischen Grafenhuas der Cirksen (HH Hobbing), Type: Boek, Schrijver: Hans Heinrich Hobbing. Plaats: Aurich [Dld], Uitgegeven: 1915.
2. Ostfriesland bis zum Aussterben seines Fürstenhauses (H. Reimers), Type: Boek, Schrijver: Heinrich Reimers, Plaats: Bremen, Dld, Uitgegeven: 1925.
3. Das Geschlecht Cirksena (E. Esselborn), Type: Boek, Schrijver: Ernst Esselborn, Plaats: Berlijn [Dld], Uitgegeven: 1945.


Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl.
Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed.
Desondanks kunnen er best fouten voorkomen.
Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen...
geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres.
Laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek.
Hoogeveen, 3 september 2009
Update: 27 november 2020.
Update: 12 december 2020.
Samenstelling: © Harm Hillinga.
Menu Artikelen.
Terug naar de HomePage.
Top